Κάποτε, όταν άκουγες τη λέξη «μαφία» ή «οργανωμένο έγκλημα», το μυαλό σου πήγαινε σχεδόν αυτόματα στη νύχτα. Στα μπουζούκια, στα νυχτερινά κέντρα, στους μπράβους, στην προστασία των μαγαζιών, στα ποτά και στα μεγάλα ονόματα της πιάτσας.
Για πολλά χρόνια, ένα σημαντικό κομμάτι του ελληνικού οργανωμένου εγκλήματος είχε συνδέσει τη δραστηριότητά του με τη νυχτερινή διασκέδαση. Εκεί κυκλοφορούσε πολύ χρήμα, εκεί υπήρχαν μεγάλοι τζίροι, εκεί διαμορφώνονταν ισορροπίες, μοιράζονταν περιοχές και δημιουργούνταν οικονομικά συμφέροντα.
Μόνο που οι εποχές άλλαξαν. Και μαζί τους άλλαξε και ο τρόπος λειτουργίας του οργανωμένου εγκλήματος.
Η νύχτα μικραίνει. Η μαφία, όμως, απλώνεται.
Τα τελευταία χρόνια η νυχτερινή διασκέδαση έχει συρρικνωθεί σημαντικά. Τα μαγαζιά δουλεύουν λιγότερες ημέρες, η κατανάλωση έχει περιοριστεί, τα λειτουργικά έξοδα έχουν αυξηθεί και οι εποχές των τεράστιων τζίρων αποτελούν πλέον παρελθόν για μεγάλο μέρος της αγοράς.
Αυτή η πραγματικότητα αλλάζει και τις οικονομικές ισορροπίες γύρω από τη νύχτα. Εκεί όπου κάποτε συγκεντρωνόταν μεγάλο μέρος του ενδιαφέροντος του υποκόσμου, σήμερα τα δεδομένα είναι διαφορετικά.
Και το οργανωμένο έγκλημα, όπως κάθε δίκτυο που επιδιώκει να διατηρήσει και να αυξήσει την οικονομική του ισχύ, αναζητά νέες δραστηριότητες.
Από τη νύχτα περνά στην ημέρα. Από τα μπουζούκια στις business.
Κατασκευές, ακίνητα, real estate, εμπορικές επιχειρήσεις, μεταφορές, εφοδιαστική αλυσίδα, εστίαση και επενδύσεις αποτελούν τομείς στους οποίους εγκληματικά δίκτυα μπορούν να επιδιώξουν οικονομική παρουσία.
Δεν πρόκειται απαραίτητα για εγκατάλειψη των παλιών δραστηριοτήτων. Πρόκειται για επέκταση σε περισσότερους κλάδους και για ένα διαφορετικό μοντέλο διαχείρισης του χρήματος.
Γιατί υπάρχει και μια δεύτερη, πολύ σημαντική παράμετρος.
Το μαύρο χρήμα δεν αρκεί να το έχεις. Πρέπει να μπορείς και να το χρησιμοποιήσεις.
Τι να τα κάνεις τα εκατομμύρια όταν δεν μπορείς να δικαιολογήσεις την προέλευσή τους; Όταν δεν μπορείς να τα εμφανίσεις σε μια τραπεζική συναλλαγή, να αγοράσεις περιουσιακά στοιχεία ή να πραγματοποιήσεις μια μεγάλη επένδυση χωρίς να προκύψουν ερωτήματα;
Το χρήμα που παραμένει κρυμμένο έχει περιορισμένες δυνατότητες νόμιμης αξιοποίησης. Και όσο αυξάνονται οι οικονομικοί έλεγχοι, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά για τα εγκληματικά δίκτυα η προσπάθεια νομιμοποίησης των παράνομων εσόδων.
Εδώ ακριβώς μπαίνει το επιχειρηματικό κομμάτι.
Εταιρείες, συμμετοχές, εμπορικές συναλλαγές και επενδύσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μέσα για να αποκτήσουν παράνομα κεφάλαια μια φαινομενικά νόμιμη οικονομική διαδρομή.
Και κάπως έτσι αλλάζει και η εικόνα του ανθρώπου που συνδέεται με το οργανωμένο έγκλημα.
Δεν είναι απαραίτητα εκείνος που στέκεται στην πόρτα ενός νυχτερινού κέντρου. Μπορεί να εμφανίζεται ως επιχειρηματίας, επενδυτής, μέτοχος ή διαχειριστής εταιρειών.
Η μαφία γίνεται πιο επιχειρηματική. Πιο οργανωμένη οικονομικά. Πιο «κοστουμάτη».
Και αυτή η εξέλιξη δεν αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία.
Η ιταλική μαφία έχει ακολουθήσει εδώ και δεκαετίες αντίστοιχη διαδρομή. Από τις παραδοσιακές παράνομες δραστηριότητες επεκτάθηκε σε νόμιμους κλάδους της οικονομίας, αποκτώντας επιχειρηματικές συμμετοχές, επενδυτικά συμφέροντα και οικονομικά δίκτυα.
Το μοντέλο αυτό συνδυάζει την παράνομη δραστηριότητα με την παρουσία στην επίσημη οικονομία. Δεν στηρίζεται αποκλειστικά στη βία ή στον έλεγχο μιας περιοχής, αλλά και στη διαχείριση κεφαλαίων, στις συνεργασίες και στην οικονομική επιρροή.
Ανάλογα χαρακτηριστικά εμφανίζονται και στην Ελλάδα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι εγχώριες οργανώσεις έχουν την ίδια δομή ή το ίδιο μέγεθος με τις ιταλικές.
Το ενδιαφέρον πλέον δεν περιορίζεται στο ποιος ελέγχει ένα νυχτερινό κέντρο ή μια περιοχή. Επεκτείνεται στο ποιος ελέγχει εταιρείες, ποιος διαχειρίζεται κεφάλαια, ποιος συμμετέχει σε επενδύσεις και πού καταλήγουν τα χρήματα.
Από τον έλεγχο της πιάτσας στον έλεγχο των οικονομικών δραστηριοτήτων.
Αυτή είναι μια από τις σημαντικότερες αλλαγές στο μοντέλο του σύγχρονου οργανωμένου εγκλήματος.
Και φυσικά δεν σημαίνει ότι κάθε επιχειρηματίας με μεγάλη οικονομική επιφάνεια ή κάθε σημαντική επένδυση έχει οποιαδήποτε σχέση με παράνομες δραστηριότητες.
Η επιχειρηματική παρουσία αποτελεί απλώς ένα από τα πεδία στα οποία μπορεί να επιχειρήσουν να διεισδύσουν εγκληματικά συμφέροντα.
Η μεγάλη διαφορά βρίσκεται στη μορφή της δραστηριότητας.
Παλαιότερα η οικονομική ισχύς του υποκόσμου συνδεόταν στη δημόσια αντίληψη κυρίως με την παρουσία στη νύχτα, την προστασία, τις προσωπικές διασυνδέσεις και τον έλεγχο συγκεκριμένων χώρων.
Σήμερα μπορεί να συνδέεται και με εταιρικές δομές, ακίνητη περιουσία, οικονομικούς συνεργάτες και επιχειρηματικά δίκτυα που λειτουργούν σε εντελώς διαφορετικό περιβάλλον.
Και υπάρχει μια ακόμη ενδιαφέρουσα διάσταση.
Όσο περισσότερο ένα εγκληματικό δίκτυο αποκτά οικονομική παρουσία μέσα από επιχειρήσεις, τόσο περισσότερο αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο επιδιώκει να ασκεί επιρροή.
Δεν χρειάζεται πάντοτε να επιδεικνύει τη δύναμή του στον δρόμο. Μπορεί να επιδιώκει πρόσβαση σε οικονομικούς κύκλους, επαγγελματικές συνεργασίες και επιχειρηματικές ευκαιρίες.
Το παλιό μοντέλο της νύχτας δεν εξαφανίστηκε. Απλώς δεν είναι πλέον το μοναδικό.
Και αυτή είναι η ουσία της μετάβασης.
Το οργανωμένο έγκλημα στην Ελλάδα εμφανίζει στοιχεία μιας ευρύτερης οικονομικής εξέλιξης, με περισσότερες δραστηριότητες, μεγαλύτερη έμφαση στη διαχείριση κεφαλαίων και παρουσία σε κλάδους που δεν συνδέονταν παραδοσιακά με τη δημόσια εικόνα της μαφίας.
Δεν πρόκειται για μια αλλαγή που έγινε από τη μία ημέρα στην άλλη. Είναι μια διαδικασία που εξελίσσεται εδώ και χρόνια, ακολουθώντας τις μεταβολές της οικονομίας, της αγοράς και των δυνατοτήτων διακίνησης χρήματος.
Κάποτε, λοιπόν, όταν μιλούσαμε για μαφία στην Ελλάδα, κοιτούσαμε κυρίως ποιος έκανε κουμάντο τη νύχτα. Σήμερα η συζήτηση φτάνει και στο ποιος βρίσκεται πίσω από τις μεγάλες business της ημέρας.
Η νύχτα εξακολουθεί να υπάρχει στον χάρτη του οργανωμένου εγκλήματος. Αλλά ο χάρτης έχει μεγαλώσει.
Και μαζί του έχει αλλάξει και το προφίλ των ανθρώπων που δραστηριοποιούνται σε αυτόν τον κόσμο.
Η ελληνική μαφία δεν περιορίζεται πλέον στα μπουζούκια και στους μπράβους. Έχει φορέσει και κοστούμι. Έχει μπει στις business. Και παίζει πλέον και στο γήπεδο της κανονικής οικονομίας.
